Κοινωνικός Αποκλεισμός και Κοινωνική Ένταξη

Το μάθημα Κοινωνικός Αποκλεισμός και Κοινωνική Ένταξη εστιάζει στις εγγενείς διεργασίες κοινωνικής διαφοροποίησης που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες κοινωνίες δημιουργώντας καθεστώτα αποκλεισμού και κοινωνικής ένταξης. Αφού προσδιορίσουμε πρώτα την έννοια του κοινωνικού αποκλεισμού σε συνάρτηση με τα αντίστοιχα επιστημολογικά παραδείγματα που τα υποβαστάζουν θα δοκιμάσουμε την εγκυρότητά τους στην εξέταση των θεματικών περιοχών της υγείας, της εκπαίδευσης, της εργασίας, της έμφυλης διαφοράς, της εγκληματικότητας, της στέγασης, των πολιτισμικών πρακτικών, της αναπηρίας, της σεξουαλικής διάκριση κ.α. Έμφαση θα δοθεί στην απο-, αναδιάρθρωση του κοινωνικού δεσμού, στην αναζήτηση των μηχανισμών που δημιουργούν «τόπους» αποκλεισμού του διαφορετικού, του «έτερου», του «αποκλίνοντος» («ετεροτοπίες») που είναι όμως ταυτόχρονα και «τόποι» ένταξης ατόμων και ομάδων («ολοπαγή ιδρύματα»: workhouses, νοσοκομείο, ψυχιατρείο, φυλακή κ.ο.κ.). Το κρίσιμο είναι η κοινωνική ανάλυση να υπερβεί τους μεθοδολογικούς δυϊσμούς και να προσεγγίσει διαλεκτικά το κοινωνικό δεσμό με τις αντιφάσεις, τις ρήξεις και τις ασυνέχειες του και τις νοηματοδοτήσεις του, πόσο μάλλον όταν οι ιδιότητες-λειτουργίες ατόμων και ομάδων δεν είναι προσωπικές αλλά κοινωνικές, ενθυλακωμένες στο κοινωνικό καταμερισμό εργασίας (ταξικές θέσεις, πολιτισμικό κεφάλαιο, σχέσεις ισχύος κ.λπ.). Ακριβώς για αυτό η «κοινωνική ένταξη» θα θεωρητικοποιηθεί μέσα από το μεθοδολογικό σχήμα του M. Foucault («κοινωνική πειθάρχηση», «βιοπολιτική») και το αντίστοιχο των D. Lockwood & Ν. Μουζέλη («συστημική ένταξη»/»κοινωνική ένταξη») ώστε να κατανοηθεί ο αμφίσημος χαρακτήρας της «κοινωνικής ένταξης» και να ιστορικοποιηθεί η συνθήκη που υπαγορεύει κάθε φορά τη μορφή της ένταξης. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναδειχτεί το επιστημολογικό υπόβαθρο των εννοιών «κοινωνικός αποκλεισμός» και «κοινωνική ένταξη» ώστε να καταδειχτεί η αναλυτική τους ικανότητα καθώς και το πεπερασμένο τους, πόσο μάλλον όταν οι έννοιες αυτές προτείνονται ως εργαλεία ανάλυσης για προβλήματα και καταστάσεις με διαφορετικές αιτίες (βλ. ανεργία, φτώχεια, εξάρτηση, ασθένεια κ.ο.κ.). Μ’ αυτή την έννοια μπορούμε να μιλήσουμε για Παράδειγμα. Σε μεγάλο βαθμό το συγκεκριμένο Παράδειγμα («κοινωνικός αποκλεισμός», «κοινωνική ένταξη», «κοινωνική ενσωμάτωση», «κοινωνική περιχαράκωση» κ.λπ.) εμφανίζεται όταν αίρεται η καθολικότητά του κράτους πρόνοιας (welfare state) και το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στις ειδικές κοινωνικές πολιτικές και στις «αποκλεισμένες ομάδες». Συνέπεια αυτής της εξέλιξης ήταν η μεθοδολογική αναζήτηση των αιτιών των κοινωνικών φαινομένων στο μικροεπίπεδο (άτομο, υποκείμενο, διϋποκειμενικότητα) ή στο μεσοεπίπεδο (διϋποκειμενικότητα, κοινωνικό κεφάλαιο, πολιτισμικό κεφάλαιο κ.λπ.), γεγονός που ευνόησε, ειδικά το πρώτο, με τη σειρά του θεραπευτικές και κλινικές προσεγγίσεις του «κοινωνικού». Η μετατόπιση από το μάκρο-, μέσο-, στο μικρο-επίπεδο και στη διαφορά (πολιτισμική, εθνοτική, έμφυλη κ.λπ.) γίνεται ενώ αναδιαρθρώνεται η σφαίρα παραγωγής και αλλάζει η κοινωνική δομή (μείωση της βιομηχανικής εργατικής τάξης, διεύρυνση των μεσαίων αστικών στρωμάτων κ.λπ.), αλλαγές που δίνουν την εντύπωση πως οι κοινωνικές τάξεις υποχωρήσαν ως κοινωνικο-πολιτισμικές οντότητες. Εντούτοις οι εξελίξεις αυτές συνδέονται με τη γενίκευση της μισθωτής συνθήκης, τη διεύρυνση της μετα-εργοστασιακής εργατικής τάξης, τη προλεταριοποίηση μεσαίων στρωμάτων της μισθωτής εργασίας (άτυπες μορφές μισθωτής εργασίας, υπεργολαβίες, απασχολούμενοι με μπλοκάκι, μερική απασχόληση κ.λπ.) και με κάθετες δομές κοινωνικής ανισότητας, γεγονός που καθιστά εύλογο το ερώτημα γιατί η κοινωνική ανάλυση παραιτείται από δοκιμασμένα εργαλεία ανάλυση με στέρεη θεωρητική συγκρότηση όπως κοινωνικές τάξεις, κοινωνικές ανισότητες κ.ά. επιλέγοντας εργαλεία ανάλυσης με έντονο ιδεολογικό πρόσημο, όπως ο «κοινωνικός αποκλεισμός» κ.ά.