Κοινωνικός Αποκλεισμός, Περιθωριοποίηση και Ευάλωτες Κοινωνικές Ομάδες

Βασικός στόχος του μαθήματος είναι να επισημανθεί, περιγραφεί και αναλυθεί στις επιμέρους όψεις του το φαινόμενο του κοινωνικού αποκλεισμού στις σύγχρονες κοινωνίες. Το μάθημα θεωρείται εισαγωγικό στη μελέτη των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων σε τοπικό επίπεδο, στο μέτρο που επιτρέπει να συλλάβουμε, κατ’ αρχάς σε θεωρητική και εννοιολογική βάση, τις ευρύτερες κοινωνικές, πολιτικές, πολιτισμικές και διοικητικές διαδικασίες που παράγουν και αναπαράγουν το φαινόμενο του αποκλεισμού ως αρνητική δυναμική της κοινωνικής συμβίωσης και των κοινωνικών σχέσεων. Επομένως, στο πλαίσιο του μαθήματος δεν θα περιοριστούμε στην εννοιολόγηση του κοινωνικού αποκλεισμού αποκλειστικά ως αδυναμίας στην πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες, αλλά θα επεκταθούμε σε όλες τις διαστάσεις του: Αποκλεισμός από την αγορά εργασίας, αποκλεισμός από τις διαδικασίες παραγωγής και διάδοσης της γνώσης και του πολιτισμικού κεφαλαίου, αποκλεισμός από συμμετοχικές διαδικασίες πολιτικής επιρροής, αποκλεισμός από βιωματικές πρακτικές ισότιμης κοινωνικής συμβίωσης (π.χ. ρατσισμός). Όλες οι παραπάνω διαδικασίες αποκλεισμού θα εξετασθούν ως συναρτώμενες μεταβλητές, με την έννοια ότι η μια επηρεάζει την άλλη δημιουργώντας μια σπειροειδή δυναμική αποκλεισμού που αναπαράγει (συχνά με διευρυμένο τρόπο) τη συνολική κοινωνική υποβάθμιση του ατόμου και των σχέσεών του. Παράλληλος στόχος του μαθήματος είναι να αναδείξει τη συλλογική διάσταση του φαινομένου του κοινωνικού αποκλεισμού, δηλαδή να προσδιορίσει τις κοινωνικές ομάδες που υφίστανται ή είναι πιο πιθανό να υποστούν τον αποκλεισμό και να περιγράψει και αναλύσει τα χαρακτηριστικά τους συνδέοντάς τα με τον πολλαπλό χαρακτήρα του αποκλεισμού (γυναίκες, άνεργοι, φτωχοί εργαζόμενοι, ‘δομικά άνεργοι’, νέοι, μετανάστες, πρόσφυγες, τσιγγάνοι, μονογονεϊκές οικογένειες, γεωγραφικά αποκλεισμένοι, ανάπηρα άτομα, χρήστες ουσιών). Η ανάδειξη της συλλογικής διάστασης του αποκλεισμού προϋποθέτει εκτός από την ανάλυση των δομικών διαδικασιών της διαδικασίας αποκλεισμού και την ανάλυση μιας θετικής διάστασης, που είναι οι συλλογικές δράσεις τις οποίες ενίοτε αναπτύσσουν οι αποκλεισμένες κοινωνικές ομάδες προκειμένου να διαρρήξουν τον αποκλεισμό τους. Στο πλαίσιο αυτό θα εκτεθούν ορισμένες τέτοιες περιπτώσεις συλλογικής δράσης. Το μάθημα εμφανίζει συνέργεια με τα υπόλοιπα μαθήματα του μεταπτυχιακού προγράμματος και ειδικότερα με τα μαθήματα της κοινωνικής πολιτικής και της ποιότητας ζωής, υπό την έννοια ότι διερευνά το κοινωνικό υπόβαθρο και τους μηχανισμούς παραγωγής των συλλογικοτήτων με τα προβλήματα των οποίων οφείλει να αναμετρηθεί οποιοσδήποτε φορέας, θεσμικός (υπερεθνικοί οργανισμοί, κρατική διοίκηση, περιφερειακά όργανα και τοπική αυτοδιοίκηση) ή μη θεσμικός (κοινωνικά κινήματα, μη κυβερνητικοί οργανισμοί, κινήσεις πολιτών), που προσεγγίζει όψεις της κοινωνικής πολιτικής και της ποιότητας ζωής σε αντίστοιχα πλαίσια.