Μεθοδολογία Σχεδιασμού Ποιοτικής Κοινωνικής Έρευνας

Κατά τη διάρκεια των συναντήσεων του υποχρεωτικού μεταπτυχιακού σεμιναρίου Μεθοδολογία Σχεδιασμού Ποιοτικής Κοινωνικής Έρευνας θα παρουσιαστεί αναλυτικά η διαδικασία σχεδιασμού και υλοποίησης μιας ποιοτικής έρευνας. Ο σκοπός είναι γίνει σαφέστερη η διάκριση ανάμεσα στις επιστημολογικές προτεραιότητες, τις μεθοδολογικές τεχνικές και τη διαδικασία που εφαρμόζεται σε μια έρευνα θετικιστικού τύπου και στις αντίστοιχες παραδοχές και επιλογές μιας εμπειρικής έρευνας ποιοτικού προσανατολισμού. Αρχικά αφού παρουσιαστεί η έννοια της επιστήμης και ποια είναι τα συνολικότερα χαρακτηριστικά μιας επιστημονικής έρευνας, θα συζητηθεί συνοπτικά η παράδοση της θετικιστικής κοινωνιολογίας και οι προτάσεις της για την κοινωνική έρευνα (π.χ. σχέση ερευνητή-ερευνώμενου, επιστημονικό ιδιόλεκτο της έρευνας, δυνατότητα γενίκευσης, αξιοπιστία και εγκυρότητα, ζητήματα δεοντολογίας και ηθικής, δυνατότητες πρακτικής εφαρμογής, κτλ). Στη συνέχεια, θα διατυπωθούν οι κριτικές που ασκούνται σε αυτό το ερευνητικό παράδειγμα και θα αναλυθεί διεξοδικά η λογική της ποιοτικής έρευνας και πως αυτή συνδέεται με συγκεκριμένες ερωτήσεις, ερευνητικά σχέδια και τρόπους εμπειρικής διερεύνηση της κοινωνικής καθημερινότητας. Πιο συγκριμένα θα παρουσιαστούν τα βήματα υλοποίησης ενός σχεδίου ποιοτικής έρευνας, από την αρχική σύλληψη της ερευνητικής ιδέας μέχρι την τελική υλοποίηση και δημοσίευση του ερευνητικού αποτελέσματος. Η κυκλική αυτή διαδικασία περιλαμβάνει τη συζήτηση για το πώς γίνεται ο σχεδιασμός στην ποιοτική έρευνα – και στα διάφορα είδη της – (π.χ. εθνογραφική, αφηγηματική, φαινομενολογική, μελέτη περίπτωσης, θεμελιωμένη θεωρία, κτλ), ποιες φάσεις περιλαμβάνει το εν λόγω εγχείρημα, πως αρθρώνονται τα συγκεκριμένα ερευνητικά ερωτήματα και πως απαντώνται, μέσα από διακριτές μεθοδολογικές τεχνικές, οι σκοποί και οι στόχοι της έρευνας. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στον αναστοχαστικό, ευριστικό και διαλεκτικό χαρακτήρα της μεθοδολογίας ποιοτικής έρευνας καθώς και στη δυνατότητα συμπερίληψης όχι μονάχα «ομοιογενών» και «κανονικών» περιπτώσεων, αλλά κυρίως στην ικανότητα ανάδειξης αντινομιών, αντιφάσεων, συγκρούσεων και τρόπων βίωσης και διαχείρισης συγκεκριμένων καταστάσεων (π.χ. μετανάστευσης, χρόνια ασθένεια, ανεργία, ριζική αλλαγή σχεδίων ζωής, κτλ). Επίσης, συζητείται η δυνατότητα συνδυασμού ποσοτικής και ποιοτικής μεθοδολογίας στο σύγχρονο ερευνητικό σχεδιασμό, οι προκλήσεις, οι δυνατότητες και οι περιορισμοί αντίστοιχων συνθετικών εγχειρημάτων. Το μάθημα στοχεύει να εισάγει τους μεταπτυχιακούς φοιτητές/τριες στα βασικά ζητήματα σχεδιασμού μιας ποιοτικής έρευνας, καθώς και στο επιστημολογικό υπόβαθρο της ερμηνευτικής κοινωνιολογικής συλλογιστική. Μέσα από τη συζήτηση παραδειγμάτων εφαρμογής, θα αναλυθούν διάφορα σχέδια έρευνας και οι φοιτητές/τριες θα μυηθούν στις πολλαπλές τεχνικές της συλλογής και ανάλυσης ποιοτικών κοινωνικών δεδομένων και στη χρήση συγκεκριμένων ερευνητικών τεχνικών. Το μάθημα συγκροτείται με τη μορφή εβδομαδιαίων διαλέξεων γύρω από τις επιμέρους θεματικές ενότητες, με βάση το διδακτικό υλικό που διανέμεται στους φοιτητές/τριες. Στο πλαίσιο των συναντήσεων παρουσιάζεται η κληρονομιά της ερμηνευτικής κοινωνιολογίας και τα ειδικότερα βήματα που ακολουθούνται στο σχεδιασμό μιας ποιοτικής έρευνας από την αρχική ιδέα μέχρι την τελική φάση υλοποίησης της. Εκτός από το προηγούμενο, παρουσιάζονται διεξοδικά τα ηθικά, δεοντολογικά, επιστημολογικά, πολιτικά και ηθικά ζητήματα που εγείρονται στις ποιοτικές έρευνες. Στις διαλέξεις, γίνεται εκτενής χρήση έντυπου, οπτικού και ακουστικού υλικού από τα πεδία της επικαιρότητας, αλλά και από το παρελθόν, ανάλογα με το υπό διερεύνηση θέμα (π.χ. παρουσίαση του εαυτού, χρόνια πάσχοντες, ανεργία, κοινωνικός στιγματισμός, κοινωνική ανάπτυξη, συνοχή, μετανάστευση, τουρισμός κτλ). Μέσα από τη δημιουργία ομάδων εργασίας, που μελετάνε επιλεγμένα κείμενα εργασίας δημοσιευμένα σε ελληνικά και ξένα περιοδικά και βιβλία, το σεμινάριο θα επικεντρωθεί σε ζητήματα επιστημολογίας και μεθοδολογίας του ερευνητικού σχεδιασμού στην ποιοτική έρευνα και θα αναδείξει την ευριστική και αναστοχαστική διάσταση της ποιοτικής έρευνας και τις δυνατότητες εφαρμογής της. Επίσης, το ερευνητικό σεμινάριο θα συνδεθεί με το περιεχόμενο των υπόλοιπων σεμιναρίων του ΠΜΣ και οι φοιτητές θα παρουσιάσουν εκτενώς ζητήματα που απορρέουν από τη δική τους έρευνα πεδίου.